De onzichtbare vrouw - vrouwen en de evolutie
Maandag 27 December 2010, 12:22 pm - Categorie: beeldvorming
De onzichtbare vrouw
Adovasio, J.M. & Jason Page
Bestel bij bol.com
Tot voor kort hadden vrouwen in de vakgroepen van de archeologie, paleonthologie en andere disciplines die een rol spelen bij het onderzoek naar de evolutie en geschiedenis van de mens nauwelijks een aandeel. Het gevolg was dat in de beeldvorming over de ontwikkeling van de mens vrouwen nauwelijks zichtbaar zijn. Er werd weinig onderzoek gedaan naar vrouwen. Hierdoor ontstond het vreemde beeld dat de evolutie van de mens en de ontwikkeling van de menselijke beschaving vooral via de man had plaatsgevonden.
Het aandeel van vrouwen zou weinig meer zijn geweest dan het op de achtergrond baren van mannelijk nageslacht dat de mens losmaakte van zijn dierlijke achtergrond.
Onzichtbare vrouw: mannen jagen, de vrouw blijft passief in de grot, waar andere mannen weven met het raam, het vuur verzorgen en het gereedschap gebruiken. Het enige aandeel van de vrouw is kinderen baren.
Het doel van de schrijvers van De Onzichtbare Vrouw is dit beeld te rectificeren. Ze geven de vrouw hun plaats terug in de ontwikkeling van de mens op zowel biologische als cultureel-maatschappelijke gebieden.
Het boek werd geschreven door een drietal wetenschappers uit verschillende disciplines. De archeoloog J.M. Adovasio is gespecialiseerd in vergankelijke artefacten, zoals manden, touw, textiel etc. Deze artefacten zijn meestal producten van wat traditioneel tot het vrouwenwerk behoort. Olga Soffer is een Russische archeologe en antropologe die voordien in de mode-industrie werkzaam was geweest en zich ook had verdiept in keramiek. De derde auteur van het boek, Jason Page, was een voormalig redacteur van Natural History en het Smithsonian Institution. Hij kreeg de opdracht als freelancer te schrijven over de recentste kennis over de 'vroege mens' in de Nieuwe Wereld. Hij sloot zich aan bij het onderzoek van de andere twee.
De schrijvers schetsen eerst de traditionele opvattingen over de evolutie en menselijke prehistorie, die worden doorgeprikt. Vervolgens komt een nieuw beeld van de rol van vrouwen tot stand aan de hand van de nieuwste bewijzen en realistischere interpretaties. Alle aspecten die bij de evolutie een rol spelen worden beschreven, zoals de ontwikkeling van het rechtoplopen en de gevolgen hiervan voor het bekken, het geboorteproces, de ontwikkeling van het maagdarmkanaal, de ontwikkeling van het brein, de intelligentie en spraakprocessen en andere biologische kenmerken die de moderne mens karakteriseren.
Vrouwenwerk en de moderne cultuur
Aardewerk: verbonden met vrouwenwerk en in veel traditionele culturen in handen van vrouwen.
In De onzichtbare vrouw wordt geschetst hoe de evolutie plaatsvond door een complementair samenspel tussen mannen en vrouwen, waarbij de rolverdeling niet star was maar kon wisselen. Veel karakteristieke menselijke culturele gebruiken werden ooit ontwikkeld door vrouwen, doordat zij vaardigheden ontwikkelden en sociale structuren opbouwden die de mens zoveel voordelen opleverde dat ze nog altijd niet weg te denken zijn, zoals de voedselvoorziening en de landbouw, het voorbereiden en koken van voedsel, taalvaardigheid, textielproductie, maar ook het vertellen van verhalen en doorgeven van de geschiedenis en kennis.
Draadrevolutie
Een cruciaal moment in de vooruitgang in de ontwikkeling van de mens is wat Elizabeth Wayland Barber de draadrevolutie noemde. Ze vergeleek het belang van het fabriceren van de draad met de uitvinding van de stoommachine. Zo'n 26.000 jaar geleden waren de Euraziatische volken al vergevorderd in deze technologische doorbraak. Wayland Barber beschreef in Women's Work waarom de uitvinding van de draad zo belangrijk is geweest. Hiermee werd een hele wereld van nieuwe mogelijkheden aangeboord, zoals het produceren van textiel, het maken van vislijnen en netten en het naaien van dierenhuiden tot draagbare kleding. Vanwege de vergankelijkheid zijn weinig artefacten van vezels bewaard gebleven. Op droge plaatsen zoals in bepaalde grotten, waar vezel minder snel vergaat, zijn echter twintig keer zoveel artefacten van vezel overgebleven dan van steen of keramiek. In andere omstandigheden waar weinig zuurstof door kan dringen, zoals onder water of in omstandigheden van permafrost, is de verhouding zelfs vijfennegentig op één. De conclusie die hieruit kan worden getrokken is dat veel informatie in de hoogbeschaafde Euraziatische cultuur door de archeologen niet wordt teruggevonden. Het werk van vrouwen is hierdoor over het hoofd gezien. Wel zijn stenen voorwerpen bewaard die voor de jacht zouden kunnen zijn gebruikt. Zo ontstond een scheef prehistorisch beeld waarin mannen domineerden als machtige jagers die reusachtige dieren velden met hun speren. Tegenwoordig is echter bekend dat veel mammoeten zonder menselijke bemoeienis overleden, maar wel grote knekelvelden achterlieten, waar voor mensen nuttig bot en ivoor te vinden was. Bovendien waren er ook uit de modernere tijd geen bewijzen voor het groepsgewijs jagen op olifanten. Stroperij van olifanten vindt pas plaats sinds de stropers gebruik kunnen maken van moderne jachtgeweren, waartegen de olifanten kansloos zijn.
Paleolithische Venus van Brassempouy uit Frankrijk, 22.000 jaar oud, draagt een haarnetje: bewijs voor de draadrevolutie.
Archeologen hadden hun hoofd gepijnigd over hoe bepaalde ivoren voorwerpen voor de jacht konden zijn benut, maar de nieuwe invalshoek biedt een veel voor de hand liggendere verklaring dat ze een functie konden hebben gehad bij het weven en spinnen van draden.
Een ander probleem, dat van de jacht op hazen en vossen, waarvan vele botten waren gevonden in Europese kampementen, kon worden verklaard door de uitvinding van het geknoopte jachtnet.
Het jagen met netten is in diverse bekende culturen een gemeenschappelijke bezigheid van mannen en vrouwen, en zelfs kinderen, blijkt uit etnografisch onderzoek. Het weefwerk wordt in de meeste culturen verricht door vrouwen. Allerlei vlechtwerk kan door iedereen worden verricht, bijvoorbeeld het vlechten van schoeisel en manden. Pottenbakkerij is veelal in handen van vrouwen. In Dolni Vestice zal de meeste productie van aardewerk, weef en vlechtwerk in handen van vrouwen zijn geweest.
Genderidentiteit
Uit het voorkomen van de Venusbeeldjes wordt geconcludeerd dat er hier al een vorm van genderidentiteit bestond. Met 'gender' wordt een geconstrueerd beeld over de geslachtelijke identiteit bedoeld dat wordt geprojecteerd op de biologische geslachten. In dergelijke culturen is mogelijk de basis te vinden voor de latere strijd der seksen, die beter genderstrijd kan worden genoemd omdat het betrekking heeft op een geconstrueerde en opgelegde identiteit. Deze identiteit beperkt de werkelijke mogelijkheden van mensen door het verdelen van taken en vaardigheden in een mannelijke en vrouwelijke wereld.
De vrouwenbeeldjes die in deze streek zijn gevonden en dateren van ca. 25.000 jaar v.o.j. laten een expliciet genderidee zien. De geslachtelijke kenmerken zijn expliciet aanwezig. De beeldjes vertonen allerlei lijnen en figuren die een vorm van decoratie voorstellen, zoals geweefde mutsen of kleding en sieraden, die ook een indicatie zijn van de 'draadrevolutie' die uit dezelfde periode dateert.
Volgens het traditionele beeld zijn het vooral mannen die zich bezighouden met jagen, vervaardigen van kunst en het maken van muziek, op pad gaan en de wereld verkennen etc. Het wordt als vanzelfsprekend aangenomen dat mannen verantwoordelijk zijn voor de muurschilderingen in grotten.
Prehistorische mastodontenjagers: moderne Herculesmythe
Een ander voorbeeld van deze moderne Herculesmythe is de mythe over de Clovisman, die de beste en snelste jager van de Nieuwe Wereld zou zijn geweest. Zij zouden in staat zijn geweest met een kleine groep de grootste beer van het continent te overwinnen. Dergelijke fantasiebeelden zijn eerder afkomstig van kunstenaars dan van wetenschappers, maar zijn in het publieke beeld dominant geworden en hebben ook wetenschappers beïnvloed.
Uit minder geromantiseerde onderzoeken met een neutralere en minder door mythisch denken gekleurde blik bleek dat de vroege mensen eerder op klein wild joegen dan dat ze als onoverwinnelijke jagers mammoeten en holenberen velden. Tegen deze monsterlijke gestaltes zouden ze met hun kleine gestalte en speren kansloos zijn, zelfs al zijn er een paar mogelijke gevallen waarbij inderdaad mensen verantwoordelijk zijn geweest voor het doden van een mammoet.
Landbouw
Ook de uitvinding van de landbouw werd traditioneel aan mannen toegeschreven. V. Gordon Childe, die begin vorige eeuw de term 'neolithische revolutie' bedacht, stelde dat mannen, die de kost wonnen door de jacht, na de ijstijd werden gedwongen te zoeken naar een andere voedselbron, vanwege het massale uitsterven van dieren. Daarom vonden ze de landbouw uit. Dit beeld werd ontzenuwd door de antropologe Marsha Ogilvie. Zij onderzocht de dijbenen van menselijke skeletresten op het voorkomen van een lange ribbel die over de lengte van het bot liep. Zo'n ribbel is een teken van mobiliteit, en werd gevonden op mensen die over grote afstanden liepen om naar voedsel te zoeken. Dijbenen van leden van een jager-verzamelaarcultuur in Texax vertoonden alle deze ribbel: mannen, vrouwen en kinderen. Op de dijbenen van mensen die behoorden een latere landbouwcultuur in Mexico, die verdween in de zestiende eeuw, vertoonde niemand zo'n ribbel: iedereen leidde hier een honkvast leven. In Arizona werden resten gevonden van leden van een cultuur die 3500 jaar geleden in een overgangstijd leefden van voedsel zoeken naar landbouw. Hier vertoonden alleen mannen zo'n ribbel, maar de vrouwen niet. Dat wees erop dat vrouwen zich ergens permanent hadden gevestigd en waren begonnen met het ontwikkelen van landbouw.
Toen Columbus eeuwen later voet zette in Amerika waren inmiddel overal autochtone stammen tot de landbouw overgegaan. Overal werd de landbouw bedreven door vrouwen. Andere stammen echter, die niet tot de landbouw waren overgegaan, roofden overal de akkers én de vrouwen. Hierdoor werden de overgebleven mannen gedwongen ook landbouwwerkzaamheden te gaan verrichten.
Lees hier verder deel 2.
| | Auteur: els-geuzebroek
Dit artikel is 672 keer gelezen keer gelezen.
Geen reacties